EMERGENCY UPDATE: Sinuhestiyon ng SolGen sa Korte Suprema na huwag ipagkaloob ang hiling ni Bato na ipatigil ang ICC warrant, na nagdulot ng malawakang diskusyon sa politika at hustisya. Ano nga ba ang ibig sabihin nito para kay Bato at sa international accountability ng Pilipinas? Tingnan ang buong detalye sa comment section.

Sa bawat sulok ng kasaysayan ng politika sa Pilipinas, bihirang makakita ng isang kaganapan na nagpapakita ng biglaang pagbabago sa direksyon ng ihip ng hangin gaya ng nasaksihan natin kamakailan. Ang balitang nagmula sa opisina ng Solicitor General hinggil sa kanyang opisyal na mungkahi sa Korte Suprema na huwag pagbigyan ang hiling ni Senador Ronald “Bato” dela Rosa na ipatigil ang pagpapatupad ng warrant mula sa International Criminal Court (ICC) ay hindi lamang isang simpleng legal na opinyon. Ito ay isang malakas na lindol na yumanig sa pundasyon ng kasalukuyang alyansa, nagdala ng matinding kaba sa mga dating makapangyarihan, at nagbukas ng isang malawak na diskusyon ukol sa tunay na kahulugan ng hustisya at pananagutan sa ating bansa.

Para sa isang taong tulad ni Senador Bato dela Rosa, na minsan ay naging mukha at pangunahing implementor ng kontrobersyal na kampanya laban sa ilegal na droga sa ilalim ng nakaraang administrasyon, ang hakbang na ito ng Solicitor General ay isang hindi inaasahang dagok. Sa loob ng maraming taon, ang pamahalaan ay tumayo bilang isang matibay na pader na nagtatanggol sa mga arkitekto ng tinaguriang “War on Drugs” laban sa anumang pangingialam ng mga dayuhang institusyon. Ngunit sa paglabas ng pinakahuling posisyon ng SolGen, tila ba ang pader na iyon ay nagsisimula nang magkaroon ng mga lamat, na nag-iiwan sa mga natitirang nakatayo sa likod nito na madaling maabot ng mahabang bisig ng pandaigdigang batas.

Upang lubos na maunawaan ang bigat ng sitwasyong ito, mahalagang balikan kung paano nagsimula ang hidwaang ito sa pagitan ng pamahalaan ng Pilipinas at ng International Criminal Court. Ang imbestigasyon ng ICC ay nakasentro sa libu-libong buhay na nawala sa kurso ng kampanya laban sa droga na pinangunahan ni dela Rosa noong siya pa ang pinuno ng Philippine National Police (PNP). Habang ang opisyal na talaan ng pamahalaan ay nagpapakita ng libu-libong nasawi sa mga lehitimong operasyon ng pulisya dahil sa umano’y “nanlaban” ang mga suspek, ang mga lokal at internasyonal na samahan para sa karapatang pantao ay nagpapakita ng mas mataas na bilang na kinabibilangan ng mga pinaghihinalaang biktima ng summary execution o walang awang pagpatay na walang kaukulang proseso ng batas.

Sa harap ng mga banta ng pag-aresto at paglilitis sa labas ng bansa, humingi ng saklolo si Senador Bato sa Korte Suprema ng Pilipinas upang makakuha ng isang temporary restraining order o anumang legal na proteksyon na pipigil sa pagpapatupad ng anumang kautusan mula sa ICC sa loob ng hurisdiksyon ng Pilipinas. Ang kanyang argumento ay simple at naging paulit-ulit na linya ng kanyang mga tagapagtanggol: ang Pilipinas ay isang soberanong bansa na may gumaganang sistema ng hustisya, kaya naman walang karapatan ang isang dayuhang hukuman na manghimasok sa mga panloob na usapin ng bansa, lalo na’t opisyal nang umalis ang Pilipinas sa Rome Statute noong taong 2019.

Gayunpaman, ang tugon ng Solicitor General sa Korte Suprema ay nagdala ng isang ganap na kakaibang pananaw na gumulat sa marami. Sa halip na sumang-ayon sa emosyonal at politikang panawagan ni dela Rosa, pinili ng SolGen na dumaan sa masusing pagsusuri ng batas at pamamaraan. Sa kanyang rekomendasyon, ipinaliwanag na ang hiling ng senador na pigilan ang ICC warrant ay walang sapat na legal na batayan sa ngayon, o kaya naman ay hindi ito ang tamang oras at paraan upang hilingin ang gayong uri ng interbensyon mula sa pinakamataas na hukuman ng bansa. Ang pahayag na ito ay mabilis na binigyang-kahulugan ng mga eksperto sa batas bilang isang senyales na ang ehekutibong sangay ng pamahalaan ay unti-unti nang nagdidistansya sa sarili nito mula sa mga indibidwal na direktang isinasangkot sa mga paglabag sa karapatang pantao.

Ang implikasyon ng desisyong ito para kay Bato dela Rosa ay personal at malalim. Mula sa pagiging isang makapangyarihang pinuno na nagpapatupad ng mga kautusan nang walang takot, ngayon ay kinakaharap niya ang realidad ng pagiging isang ordinaryong mamamayan sa mata ng pandaigdigang komunidad na maaaring arestuhin sa sandaling tumapak siya sa isang bansa na kumikilala sa awtoridad ng ICC. Bukod dito, ang kawalan ng buong suporta mula sa kasalukuyang administrasyon sa pamamagitan ng SolGen ay nagpapakita rin na sa mundo ng politika, ang mga alyansa ay pansamantala lamang at ang sariling interes ng estado ang palaging mananaig sa huli.

Sa kabilang banda, ang kaganapang ito ay nagdulot ng malaking pag-asa para sa mga pamilya ng mga biktima ng “War on Drugs.” Sa loob ng maraming taon, marami sa kanila ang nakaramdam ng kawalan ng pag-asa dahil sa tila kawalan ng interes ng lokal na sistema na usigin ang mga matataas na opisyal na nag-utos o nagpahintulot sa mga operasyon na kumitil sa buhay ng kanilang mga mahal sa buhay. Para sa kanila, ang bawat hakbang na naglalapit sa ICC sa pagpapatupad ng kanilang warrant ay isang hakbang patungo sa katotohanan at tunay na katarungan na matagal nang ipinagkait sa kanila. Ang rekomendasyon ng SolGen ay nakikitang isang moral na tagumpay na nagpapatunay na ang kanilang mga boses ay naririnig na sa wakas, kahit sa mga bulwagan ng kapangyarihan kung saan sila dating binalewala.

Ngunit ano nga ba ang ibig sabihin nito para sa konsepto ng “international accountability” ng Pilipinas? Sa nakalipas na mga taon, ang bansa ay nakaranas ng matinding pambabatikos mula sa iba’t ibang bansa at pandaigdigang organisasyon dahil sa estado ng karapatang pantao at ang tila pagtalikod sa mga obligasyon sa ilalim ng mga kasunduang internasyonal. Ang naging pasya ng SolGen ay maaaring magsilbing isang tulay upang muling ibalik ang tiwala ng mundo sa Pilipinas. Ipinapakita nito na ang bansa ay hindi ganap na nakasara sa ideya ng pakikipagtulungan at pagsunod sa mga pamantayan ng hustisya na kinikilala ng sibilisadong mundo, kahit na nangangahulugan ito ng pagharap sa mga masakit na katotohanan ng nakaraan.

Gayunpaman, ang usaping ito ay nagdulot din ng matinding polarisasyon sa lipunang Pilipino. Sa mga social media platforms tulad ng Facebook at X, ang mga opinyon ng mga mamamayan ay nahahati sa dalawang magkasalungat na kampo. Ang mga tagasuporta ng nakaraang administrasyon at ni Senador Bato ay mariing kinokondena ang SolGen, na tinatawag ang hakbang na ito bilang isang uri ng kataksilan at pagiging sunud-sunuran sa mga dayuhang kapangyarihan. Naniniwala sila na ang pagpapahintulot sa ICC na makialam ay isang pagyurak sa dangal at soberanya ng Pilipinas na dapat ipagtanggol ng bawat mamamayan sa lahat ng pagkakataon.

Sa kabilang panig, ang mga kritiko at tagapagtanggol ng karapatang pantao ay nagdiriwang at nananawagan para sa mas mabilis at mas malalim na pakikipagtulungan ng pamahalaan sa ICC. Ayon sa kanila, ang tunay na soberanya ay nagmumula sa pagtataguyod ng hustisya para sa mga mamamayan, at kung ang sariling institusyon ng bansa ay bigong magbigay nito, ang tulong mula sa labas ay hindi lamang katanggap-tanggap kundi higit na kinakailangan. Ang debate ay patuloy na nagiging emosyonal at personal, habang ang bawat panig ay naglalabas ng kani-kanilang mga argumento at kuwento ng personal na karanasan sa panahon ng rurok ng giyera laban sa droga.

Habang hinihintay ng buong bansa ang magiging pinal na desisyon ng Korte Suprema, isang bagay ang nananatiling malinaw: ang kasong ito ay magiging isang malaking pagsubok para sa kalayaan at integridad ng ating hudikatura. Ang mga hukom ng Korte Suprema ay nahaharap sa isang napakabigat na desisyon na magtatakda ng direksyon ng batas sa Pilipinas para sa mga susunod na henerasyon. Pipiliin ba nila ang landas ng tradisyunal na interpretasyon ng soberanya upang protektahan ang mga lokal na opisyal, o bubuksan nila ang pinto para sa isang mas modernong pananaw ng pandaigdigang katarungan kung saan ang karapatang pantao ay higit na mahalaga kaysa sa anumang politikal na interes?

Ang kasaysayan ay patuloy na isinusulat sa bawat mosyon, bawat rekomendasyon, at bawat opinyon na inilalabas ng mga sangkot sa kontrobersyang ito. Para kay Bato dela Rosa, ang laban na ito ay hindi na lamang tungkol sa kanyang posisyon sa Senado kundi tungkol sa kanyang kalayaan at ang kanyang pangalan sa mga pahina ng kasaysayan. Para sa Pilipinas, ito ay isang pagkakataon na patunayan sa sarili at sa buong mundo kung anong uri ng lipunan tayo, isang lipunan ba na nagtatanggol sa mga makapangyarihan, o isang lipunan na handang panagutin ang kahit na sino upang matiyak na ang hustisya ay para sa lahat, walang selyo ng kapangyarihan o katungkulan ang makakaharang sa paghahanap ng katotohanan.