Sa masalimuot na mundo ng pulitika sa Pilipinas, madalas tayong makarinig ng mga paghahambing sa pagitan ng iba’t ibang administrasyon. Ngunit bihirang mangyari na ang isang iginagalang na pigura mula sa kasaysayan ng ating serbisyo publiko ay magsalita nang may ganitong katapangan at direkta. Sa isang eksklusibong panayam na yumanig sa social media at sa mga talakayan sa bawat kanto, binitawan ni dating Department of the Interior and Local Government (DILG) Secretary Rafael Alunan III ang isang pahayag na nagpabilis sa tibok ng puso ng marami: Kung sa panahon ni dating Pangulong Fidel V. Ramos nangyari ang mga kontrobersyang kinasasangkutan ni Senator Ronald “Bato” dela Rosa ngayon, tiyak na arestado ang mambabatas at hindi uubra ang anumang palusot.
Ang pahayag na ito ay hindi lamang isang simpleng kritisismo. Ito ay isang malalim na pagsusuri sa pundasyon ng ating demokrasya, sa integridad ng ating mga institusyon, at sa tila unti-unting pagguho ng disiplina na minsan nang naging tatak ng ating bansa. Bilang isa sa mga pangunahing arkitekto ng seguridad at kapayapaan noong dekada nobenta, ang boses ni Alunan ay may dalang bigat na hindi maaaring balewalain. Ito ay boses ng karanasan, ng prinsipyo, at ng isang panahong ang batas ay tinitingnan bilang isang sagradong panuntunan na walang kinikilingan.
Upang lubos nating maunawaan ang bigat ng pahayag na ito, kailangan nating balikan ang kasaysayan. Noong panahon ng administrasyong Ramos, o ang tinatawag na “Tiger Economy” years ng Pilipinas, ang bansa ay nakatutok sa reporma at disiplina. Ang PNP at DILG ay nasa ilalim ng mahigpit na superbisyon kung saan ang bawat galaw ng mga opisyal ay binabantayan. Ayon kay Alunan, ang konsepto ng “Command Responsibility” ay hindi lamang isang terminong militar; ito ay isang buhay na prinsipyo. Kung ang isang mataas na opisyal ay nasasangkot sa isang seryosong usapin, ang awtomatikong tugon ng pamahalaan ay ang pagpapatupad ng proseso ng batas. Walang “special treatment,” walang “protective custody” na naglalayong itago ang katotohanan, at lalong walang pag-aalinlangan sa pag-aresto kung ang ebidensya ay sapat.
Sa kasalukuyang sitwasyon, nakikita natin ang isang tila magulong ugnayan sa pagitan ng iba’t ibang sangay ng pamahalaan. Ang isyu sa paligid ni Senator Bato dela Rosa ay naging simbolo ng mas malawak na suliranin: ang tila paghina ng ating sistema ng hustisya sa harap ng makapangyarihang mga personalidad. Sa panayam, ipinaliwanag ni Alunan na ang pagkakaiba ng noon at ngayon ay nasa “political will” at sa paggalang sa mga institusyon. Noong panahon ni Ramos, ang bawat opisyal, mula sa pinakamababang ranggo hanggang sa mga heneral at senador, ay alam na may hangganan ang kanilang kapangyarihan. Ang batas ay higit na mataas kaysa sa sinumang indibidwal.
Ngunit ano nga ba ang nagbago? Bakit tila ngayon ay mas madali nang baluktutin ang mga proseso? Sa puntong ito, hindi lamang ang gobyerno ang pinupuna ni Alunan kundi ang buong lipunan. Binigyang-diin niya na ang isang bansa ay kasing-tatag lamang ng kanyang mga mamamayan. Kung ang mga mamamayan ay nagiging kampante sa kawalan ng disiplina, kung ang publiko ay nahahati dahil sa matinding fanatismo sa mga pulitiko, doon nagsisimulang manghina ang bansa. Ang “polarisasyon” na binanggit ni Alunan ay isang malalang sakit na unti-unting kumakain sa pagkakaisa ng mga Pilipino. Imbes na magkaisa tayo para sa katotohanan at katarungan, tayo ay nagkakawatak-watak base sa kung sino ang ating hinahangaan o kinamumuhian.
Ang usapin tungkol sa posibleng pag-aresto kay Senator Bato ay hindi lamang tungkol sa isang tao. Ito ay tungkol sa mensaheng ipinapadala natin sa mundo at sa susunod na henerasyon. Kung ang mga mambabatas na siyang gumagawa ng batas ay tila hindi kayang pasailalim sa mismong batas na kanilang nilikha, anong pag-asa ang mayroon ang isang karaniwang Pilipino? Sa pananaw ni Alunan, ang katarungan ay dapat mabilis at walang kinikilingan. Ang anumang pagkaantala o pag-iwas sa proseso ay nagpapakita lamang ng isang marupok na sistema.
Dapat din nating tignan ang aspeto ng seguridad. Bilang dating kalihim ng DILG, alam ni Alunan na ang seguridad ng bansa ay nakasalalay sa tiwala ng tao sa kapulisan at sa hukuman. Kapag ang mga tao ay naniniwala na ang batas ay para lamang sa mga mahihirap at ang mga makapangyarihan ay laging lusot, doon sumisibol ang kaguluhan. Ang pagkawala ng tiwala sa institusyon ay ang simula ng anarkiya. Kaya naman ang kanyang paalala tungkol sa panahon ni Ramos ay isang panawagan para sa “restoration of order.”
Sa mahabang diskusyong ito, binanggit din ang kahalagahan ng pagpili ng mga pinuno. Ang mga lider na may integridad, may takot sa batas, at may tunay na pagmamahal sa bayan ang tanging makakapagpabalik sa atin sa tamang landas. Hindi sapat ang katanyagan; kailangan ang character. Si dating Pangulong Ramos ay kilala sa kanyang “CSW” o Complete Staff Work at sa kanyang pagiging “hands-on” sa disiplina. Ito ang klase ng pamumuno na tila hinahanap-hanap ni Alunan sa kasalukuyang panahon—isang pamumuno na hindi natatakot na panagutin ang sarili nitong mga kaalyado kung sila ay nagkasala.
Ang krisis na kinakaharap natin ngayon ay hindi lamang isang legal na labanan. Ito ay isang moral na hamon. Kailangan nating tanungin ang ating mga sarili bilang mga Pilipino: Anong uri ng lipunan ang gusto nating iwanan sa ating mga anak? Isang lipunan ba kung saan ang mga koneksyon sa kapangyarihan ang nagdidikta ng hustisya? O isang lipunan kung saan ang bawat isa ay pantay-pantay sa harap ng batas?
Ang matapang na pahayag ni Rafael Alunan III ay dapat magsilbing gising sa ating lahat. Hindi pa huli ang lahat upang ayusin ang ating sistema. Ang unang hakbang ay ang pagkilala sa ating mga pagkukulang at ang paghingi ng pananagutan mula sa ating mga pinuno. Ang batas ay hindi dapat ginagamit bilang sandata laban sa mga kalaban o panangga para sa mga kaibigan. Ang batas ay dapat na liwanag na gumagabay sa atin tungo sa isang maayos at matiwasay na bansa.
Sa huli, ang paghahambing ni Alunan sa panahon ni Ramos at sa kasalukuyan ay hindi upang mang-insulto, kundi upang magbigay ng aral. Ipinapaalala nito sa atin na noong minsan, ang Pilipinas ay nagkaroon ng sistemang gumagana, kung saan ang disiplina ay hindi opsyon kundi isang kinakailangan. Ang pagbabalik sa ganitong uri ng paninindigan ang susi upang muli nating maitayo ang dangal ng ating bansa. Nawa’y ang mga salitang ito ay hindi lamang manatili sa mga pahina ng balita kundi maging mitsa ng tunay na pagbabago sa bawat puso ng bawat Pilipino.
